تاریخ وتمدن وفرهنگ ایران

امتياز رويتر

سابقه ي استفاده ي بشرازنفت به هزاران سال پيش باز ميگردد. زمانهاي بسيار دوري که ملت هاي متمدن از اين ماده استفاده هاي گوناگوني ميکردند. ايرانيان باستان به وسيله ي نفت چراغ آتشکده ها را روشن نگه ميداشتند و از آن براي درمان برخي بيماريها نيز استفاده ميکردند.

اما در اواخر قرن 19 بود که نفت به عنوان ماده اي گرانبها براي استفاده در صنعت شناخته شد، يعني همان زماني که پاي دولتهاي بزرگ استعمارگر به ايران باز شد،انگليس و روسيه. ناآگاهي ايرانيان در آن زمان باعث دادن امتيازات بسياري به اين دولتهاي استعمارگر ميشد. اولين امتياز قرارداد رويتر بود.

در سال 1250 ه.ش (1872 م) در زمان صدارت ميرزاحسن خان سپهسالار، قراردادي در 24 اصل با يک انگليسي آلماني الاصل يهودي به نام بارون جوليوس دورويتر،امضا شد. قراردادي که به خيال سپهسالار آباداني و نوگرايي براي کشور به ارمغان خواهد آورد و خواهد توانست خزانه ي خالي ناصرالدين شاه را کمي پر کند. به موجب اين قرارداد 70 ساله، رويتر مي بايست که در کشور به تأسيس بانک، جاده کشي، احداث راه آهن سراسري و تأسيس کارخانجات صنعتي بپردازد و در مقابل طبق ماده ي 11 حق استفاده از نفت، ذغال سنگ، مس، آهن و سرب را به علاوه ي استفاده از هر نوع منابع به غير از طلا و نقره و جواهرات که متعلق به دولت است و تمام اراضي جنگلي و آبها به غير از آبهاي خصوصي را داشت.هر چند رويتر در ازاي اينها مي بايست مبالغي را ميپرداخت و نيز کارهايي انجام ميداد، اما تمام آنها هرگز جايگزين منابعي که ميتوانست به مدت 70 سال از آنها استفاده کند نميشد.اين امتياز به قدري همگان را دچار حيرت کرد که لرد کرزن درباره اش چنين گفته بود:
« واگذاري کليه ي منابع صنعتي يک مملکت به دست يک خارجي حقيقتاّ عجيب و غريب به نظر ميرسد وحرارت انگليسي دوستي در تهران در هيچ تاريخي به اين اندازه بالا نرفته بود.(طلاي سياه،بلاي ايران، ابوالفضل لساني، اميرکبير، 1357، ص17)»

اما اين قرارداد به دو دليل اصلي خيلي زودملغی شد، يکي مخالفت مردم به رهبري حاج ملا علي کني و آيت الله سيد صالح عرب و ديگري مخالفتهاي روسيه که سرانجام منجر به امضاي قرارداد گرتاپف گرناوپل شد که به موجب آن روسيه متعهد ميشد تا به خاک افغانستان که همسايه ي هند بود تجاوز نکند و انگليس نيزکه در هند داراي منافع حياتي بود، متعهد ميشد تا قرارداد رويتررا ملغا کند. هرچند رويتر قراردادي بين ايران و يک شخص انگليسي بود، اما مسلم است که پروژه هاي عظيمي چون احداث راه آهن سراسري و کارخانجات صنعتي و نيز جاده کشي هاي سراسري بدون کمکهاي دولت انگليس به رويتر امکان پذير نبود. اما پس از الغاي اين قرارداد رويتر توانست پس از 17 سال تلاش در سال 1889 به کمک امين السلطان مجدداَ قراردادي براي تأسيس بانک شاهنشاهي ايران منعقد کند که امتيازاتش چنين بود: حق انحصاري چاپ اسکناس و بهره برداري از منابع به خصوص نفت!

برای مشاهده متن کامل امتیاز رویتر ادامه مطلب را کلیک کنید

ادامه مطلب

نوشته شده توسط افشین آرامی شهرضا در تاریخ یکشنبه هفتم بهمن 1386 با موضوع امتیاز رویتر