آيت الله سيد حسن مدرس از شخصيتهاي بارز تاريخ معاصر ايران است که به دليل جايگاه ويژه اش در عرصه سياست و فقه نه تنها کتابهاي زيادي دربارة زندگي و انديشه‌هايش نوشته اند بلکه چندين فيلم نيز در اين خصوص تهيه و پخش کرده اند ولي هنوز حق مطلب ادا نشده و مطالب بسياري ناگفته باقي مانده است. آيت الله مدرس مجتهدي طراز اول بود اما بيشتر به عنوان يک روحاني مبارز شهرت يافته که جانش را فداي حفظ استقلال کشور و مبارزه با استبداد کرده است. وجه سياسي شخصيت آيت الله مدرس تا حدودي مدارج علمي و شخصيت حوزوي او را تحت الشعاع قرار داده است. علت آن هم موقعيت بحراني زمانه اي بود که مدرس در آن مي‌زيست. زمانه اي که کشور ايران براي حل بحرانها و حفظ استقلالش به سياستمداران زنده و شجاع نياز داشت.

آيت الله مدرس در اين مقطع حساس از تاريخ ايران حدود هفده سال نماينده منتخب مردم در دوره‌هاي دوم تا ششم مجلس شوراي ملي بود. مقطع پرتلاطمي که ايران پس از انقلاب مشروطه تغييرات همه جانبه اي را در مناسبات سياسي، اجتماعي، فرهنگي و اقتصادي تجربه مي کرد. در اين مقطع اوضاع جهان نيز ناآرام بود. دول استعمارگر در مقابل همديگر صف بسته بودند در نتيجه جنگي در گرفت که حاصلش تقسيم مجدد جهان بود. ايران نيز در کشاکش اين درگيريها قرار داشت. حضور آيت الله مدرس در چنين شرايطي به عنوان نماينده مجلس ابعاد سياسي شخصيت او را عيان ساخت. او يکي از فعالترين و اثرگذارترين نمايندگان مجلس بود که فقط به مصلحت مردم مي انديشيد. از اين رو با درايت کامل براي حل معضلات کشور پاپيش مي نهاد و اظهار نظر مي‌کرد . صورت مذاکرات مجلس گواه اين ادعاست . بدين سبب براي پاسداشت فعاليتهايش در پنج دورة مجلس ، نمايندگان مجلس شوراي اسلامي در سال 1372 ش با تصويب ماده واحده اي سالروز شهادت مدرس را «روز مجلس» نام نهادند. بنابراين مغتنم است از چنين فرصتهايي بهره جست و در حد مقدور ياد اين روحاني مبارز را گرامي داشت. اين مقاله هم تلاشي در همين جهت است.

درباره زادگاه و طايفه و تاريخ تولد آيت الله مدرس نوشته اند که در سرابه کچو از توابع اردستان از طايفة ميرعابدين از سادات طباطبايي در 1287 ق/ 1248 ش پسري متولد شد که نامش را سيد حسن گذاشتند . پدرش سيد اسماعيل و پدربزرگش ميرعبدالباقي بود. سيدحسن را پدرش در شش سالگي براي تعليم و تربيت نزد جدش به شهرضا (قمشه) فرستاد و تا چهارده سالگي تحت تعليم پدربزرگش قرار داشت. پس از فوت وي در سال 1298 ق براي ادامه تحصيل به اصفهان رفت و از محضر اساتيدي چون ميرزا عبدالعلي هرندي ، آخوند کاشاني، جهانگير قشقايي ، شيخ مرتضي يزدي و آقا سيد محمدباقر درچه‌اي کسب علم کرد. او در 1311 ق براي تکميل تحصيلاتش به نجف رفت و مدت هشت سال ساکن آنجا بود. در آنجا هم از محضر استاداني مانند آخوند خراساني مولف کفايه الاصول و آيت الله يزدي مولف عروه الوثقي بهره گرفت و به درجة اجتهاد رسيد. او از شاگردان ميرزاي شيرازي نيز بوده است. ميرزاي شيرازي دربارة سيد حسن مدرس فتوا داده که «اين سيد اولاد رسول الله پاکدامني اجدادش را داراست و در هوش و فراست گاهي من را به تعجب مي افکند. در مدتي بسيار کوتاه از تمام همدرسهايش درگذشته و در منطق، فقه و اصول سرآمد همه يارانش مي باشد و قوة قضاوت او به حد کمال و نهايت درستکاري و تقوي است» . آيت الله مدرس در سال 1324 ق با چنين جايگاهي از نجف به اصفهان بازگشت و در مدرسة جده کوچک به تدريس علوم ديني مشغول شد. 

بازگشت آيت الله مدرس با شکل گيري انقلاب مشروطيت در ايران همزمان بود. اولين گزارش دربارة حضور آيت الله مدرس در عرصة مبارزه و سياست به دورة استبداد صغير باز مي گردد. او در اين برهه نايب رئيس انجمن ولايتي اصفهان بود. انجمني که آيت الله حاج آقا نورالله اصفهاني براي مبارزه با اقبال الدوله کاشي حاکم اصفهان آن را تشکيل داده بود.  بر اثر مساعي اين انجمن و به کمک بختياريها تحت رياست صمصام السلطنه، اصفهان از سلطة محمدعلي شاه قاجار خارج شد و در اختيار مشروطه خواهان قرار گرفت ، اما به دليل زورگويي صمصام السلطنه و اجحافاتي که به مردم مي کرد، آيت الله مدرس به مخالفت با او برخاست. صمصام السلطنه هم به سواران بختياري دستور داد او را دستگير و به تخت فولاد تبعيد کنند. فرداي آن روز مردم اصفهان دراعتراض به صمصام السلطنه قيام کردند. او هم ناگزير شد مدرس را با احترام به اصفهان بازگرداند. مخالفان مدرس پس از بازگشتن در صدد ترور او برآمدند و دو نفر را مأمور اين کار ساختند . هنگامي که آيت الله مدرس از مدرسة جده کوچک عازم مدرسه جده بزرگ بود، به سوي او تيراندازي کردند ولي هيچ آسيبي به آيت الله مدرس نرسيد.

آيت الله مدرس گام بعدي را در عرصة سياست به خواست علماي نجف برداشت. پس از فتح تهران و تشکيل مجلس دوم شوراي ملي بر اساس قانون اساسي مي بايست پنج مجتهد طراز اول بر مصوبات مجلس نظارت مي کردند. به همين منظور آيات عظام نجف آخوند ملامحمدکاظم خراساني و ملا عبدالله مازندراني بيست نفر از مجتهدين ولايات مختلف را طي نامه اي به مجلس شوراي ملي معرفي کردند تا از ميان آنها پنج نفر را برگزينند . نام آيت الله مدرس در کنار ميرزاي نائيني ، آقا ضياء عراقي و سيد ابوالحسن اصفهاني که از مراجع تقليد شيعه بودند در اين نامه قرار داشت. مجلس شورا ناگزير شد براي انتخاب هيئت طراز اول به قرعه متوسل شود. بدين ترتيب آيت الله مدرس به حکم قرعه توانست به عنوان يکي از پنج مجتهد طراز اول به مجلس راه يابد.

معرفي آيت الله مدرس به عنوان مجتهد طراز اول بيانگر اعتبار و جايگاه علمي ايشان نزد علماي نجف است. دلايل ديگري نيز در اثبات مراتب علمي ايشان وجود دارد از جمله حاشية او بر رسائل شيخ انصاري که در 24 سالگي نوشته است، همچنين تأليفات ديگر ايشان مانند: رسالة سهو الامام و الماموم، رساله في قضاء الفوائت ، رسالة في ضمان الغاصب المغضوب الفائت، رسالة في بعض مسائل العده، حاشيه بر کتاب النکاح شيخ محمدرضا نجفي مسجد شاهي، اصول تشکيلات عدليه و دو کتاب ديگر؛ کتاب زرد در تاريخ سياسي معاصر ايران و خاطرات خواف. دليل ديگر وجاهت علمي آيت الله مدرس لقبي است که به او داده‌اند.

لقب مدرس را به سهولت به کسي نمي دادند ايشان اين لقب را از زمان تدريس در اصفهان داشت که حجتي بر فضل و مهارت او در تدريس است. ويژگي اي که در مجلس شورا به نحو احسن به جذاب کردن نطقهايش کمک مي کرد.

آيت الله مدرس پس از آمدن به تهران ضمن حضور در مجلس شورا به تدريس فقه و اصول در مدرسة سپهسالار پرداخت و زماني که توليت مدرسة سپهسالار را در اختيارش گذاشتند براي برقراري نظم در آنجا زحمت بسيار کشيد. بنا به دستور او از طلاب هنگام ورود به مدرسه امتحان مي گرفتند و پس از پايان هرسال طلاب مي بايست مجدداً امتحان مي دادند و در صورت کسب نمرة قبولي به مرحلة بالاتر راه مي يافتند. براي ادارة مدرسه نيز نظامنامه اي ترتيب داد که بايست طبق آن عمل مي شد. به موقوفات مدرسه هم شخصاً رسيدگي مي کرد و توانست درآمد موقوفات را افزايش دهد و مدرسه و حجره‌هايش را مرمت کند.

عمر دومين مجلس شورا نيز مانند مجلس اول کوتاه بود. به دستور ميرزا ابوالقاسم خان ناصرالملک مجلس دوم به دليل دادن پاسخ منفي به اولتيماتوم روسيه منحل شد. آيت الله مدرس نيز از جمله نمايندگاني بود که در مجلس با پذيرش اولتيماتوم مخالفت کرده بود.  البته روسها منتظر پاسخ مجلس ايران نماندند و پيش از پايان مهلت مقرر نيروهايشان را تا قزوين پيش راندند. در چنين شرايطي به پيشنهاد دولت و با مداخله يپرم رئيس نظميه، مجلس پنج نماينده را براي تصميم گيري در مورد اولتيماتوم معرفي کرد که آيت الله مدرس يکي از آنها بود. اين عده پس از بررسي شرايط با پذيرش اولتيماتوم موافقت کردند.

فاصلۀ بين تعطيل مجلس دوم تا تشکيل مجلس سوم دورة اقتدار ناصرالملک بود که تا زمان تاجگذاري احمد شاه به طول انجاميد. در اين مدت ناصرالملک از برگزاري انتخابات مجلس سوم خودداري کرد . تا زماني که احمدشاه پس از تاجگذاري قدرت را به دست گرفت و ميرزا حسن خان مستوفِ‌الممالک را به عنوان رئيس الوزرا انتخاب کرد، مستوفِ‌الممالک مأمور شد انتخابات مجلس سوم را برگزار کند. اين بار آيت الله مدرس با رأي مردم تهران به مجلس راه يافت. کمي پس از تشکيل مجلس سوم جنگ جهاني اول آغاز شد . انگلستان و روسيه از ايران خواستند به متحدين اعلان جنگ دهند اما دولت ايران به خواست آنها تن نداد واعلان بي طرفي کرد . انگلستان و روسيه نيز که مترصد فرصت بودند با نقض بي طرفي ايران از شمال و جنوب به ايران تاختند. روسها تا قزوين پيش رفتند با احتمال سقوط تهران، مجلس از اکثريت افتاد و منحل شد. به قول آيت الله مدرس مجلس جوانمرگ شد. بيست و هفت نفر از نمايندگان مجلس همراه گروهي از مردم و رجال کشور تهران را ترک کردند و به قم رفتند و در آنجا کميتة دفاع ملي را تشکيل دادند و هيئت چهار نفره اي را که آيت الله مدرس نيز در ميانشان بود در رأس امور قرار دادند. قشون روسيه به تعقيب آنها پرداخت و در رباط کريم ميانشان جنگي در گرفت که روسها در آن پيروز شدند. مهاجرين پس از تحمل اين شکست هر يک به سويي رفتند. آيت الله مدرس براي جمع آوري نيرو به اصفهان رفت و از حمايت حاج آقا نورالله اصفهاني برخوردار شــد. عده اي از مهاجرين هم به کرمانشاه رفتند و دولت مهاجرت را به رياست نظام السلطنه تشکيل دادند. مدرس در اين زمان در کرمانشاه حضور نداشت ولي او را به وزارت عدليه و اوقاف برگزيدند و آيت الله مدرس نيز براي انجام وظيفه به کرمانشاه رفت ، دولت مهاجرين به رغم برخورداري از حمايت ايلات و عشاير نتوانست کاري از پيش ببرد و پس از تحمل چند شکست از روسها ناچار به عثماني عقب نشيني کرد. آيت الله مدرس هم به عثماني رفت و براي امرار معاش در مدرسه ايرانيان اسلامبول مشغول تدريس شد و پس از پايان جنگ بنا به دعوت دولت وقت به ايران بازگشت.

اوضاع ايران به هنگام بازگشت مهاجرين نابسامان بود. مشکلات ناشي از حضور نيروهاي بيگانه در کشور هنوز به قوت خود باقي بود. فقر، گرسنگي، قحطي و نا امني از جمله اين مشکلات بودند . صمصام السلطنه بختياري رئيس الوزرا نه تنها توان حل مشکلات را نداشت بلکه با سوء مديريت بر مشکلات افزوده بود. آيت الله مدرس که پس از بازگشت به تهران در مدرسه سپهسالار به تدريس مشغول بود به دليل نابساماني مملکت به مخالفت با صمصام السلطنه پرداخت و با گروهي از مردم و رجال مملکت به حضرت عبدالعظيم (ع) رفت و متحصن شد. احمد شاه براي جلب نظر آنها ناگزير صمصام السلطنه را از وزارت عزل کرد و کالسکة سلطنتي را براي معاودت متحصنين به حضرت عبدالعظيم (ع) فرستاد. مخالفان صمصام السلطنه خواهان صدر اعظمي قدرتمند بودند که بتواند خرابيها و نابسامانيهاي ناشي از جنگ را برطرف سازد. به همين دليل هم از اعطاي وزارت به وثوق الدوله حمايت کردند. او نيز در دورة صدارتش توانست تا حدودي نظم و امنيت را در کشور برقرار کند، اما هنگامي که قرار داد 1919 را با انگلستان منعقد ساخت حاميانش را از دست داد. آيت الله مدرس نيز که ابتدا از وزارت او حمايت مي‌کرد با انعقاد قرارداد 1919 به صف مخالفين پيوست و رهبري مخالفان وثوق الدوله را در دست گرفت. آيت الله مدرس قرارداد 1919 را قراردادي ننگين مي‌دانست و معتقد بود که «روز انعقاد قرارداد اوت 1919 يک روز نحس براي ايران بود و يک سياست مضر براي ديانت اسلام. ايراني بايد خودش ايراني باشد، سياستش هم ايراني باشد. روي ايراني بودن هم مي ايستد»او دربارة وثوق الدوله هم که جرئت عقد چنين قراردادي را يافته بود، اظهار داشت که «بسيار متهور و جسور است، اگر جسارت نداشت مرتکب چنين خيانتي نمي شد ولي تاريخ تکـــرار مي شود. عبدالملک مروان سي سال در خانه خدا معتکف و اشتغال به تلاوت قرآن داشت ولي پس از اين که به خلافت رسيد قرآن را بوسيد که تا حالا رفيق شما بودم و بعد هم شهر مکه را آتش زد و به منجنيق بست».

•  شهرضا یونانچه ایران

               حدود‘  موقع ‘وسعت.

     شهرضا یکی از شهرستانهای استان دهم ( اصفهان) می باشد. حدود و مشخصات آن به شرح زیر می باشد:

از طرف شمال به شهرستان مرکزی اصفهان ‘ از جنوب به آباده و منطقه یاسوج ‘از مشرق به ابرقو ویزد ( کویر بزرگ مرکزی ایران ) و از مغرب به شهرکرد  می باشد.

شهرضا منطقهای است کوهستانی به مساحت 9256 کیلو مترمربع مرکز شهر که مقر فرمانداری است در دامنه غربی کوه معروف به دملا (دامزا) که طول آن از شمال به جنوب 30 کیلو متر و از مشرق به مغرب 25 کیلومتر می باشدقرار گرفته است.

                       آب و هوا

نظر به اینکه این شهرستان در جلگه و کوهستان و کویر واقع شده دارای سه نوع آب و هوا می باشد :

1-هوای بخش مرکزی معتدل و دارای بادهای شدید میباشد.

2-هوای مشرق ( حدود جرقویه) به علت نزدیکی با کویر مرکزی گرم و سوزان و دارای بادهای شدید است.

3-هوای جنوب شرقی به علت واقع شدن در کوهستان سردسیر و در تابستان معتدل و زمستان سرد است.

به طور کلی سردترین روزهای شهرضا اوائل بهمن وگرمترین روزها اوائل مرداد است  حداقل حرارت در شهرضا 10 درجه زیر صفر و حداکثر 35 دره بالای صفر است فصل بارندگی از اواخر پائیز تا اوایل بهار است

                  انجمن ادبی وشعرا شهرستان شهرضا

در حدود پنجاه سال قبل عده ای از شعرا و دوستداران شعر وسخن " شهرضا " انجمن ادبی تشکیل می دهند که مدتها ادامه داشته است.

مهمترین اعضا انجمن ادبی قدیم شهرضا عبارتند از :

1-مرحوم محمد باقر خان کیان

2- مرحوم دکتر محمد علی دانشگر

3- مرحوم دکتر ابراهیم لبیب

4- مرحوم رضا قلی پز وهنده ( تاراج)

5- مرحوممحمد علی زاهد است.

 در سال 1348 انجمن ادبی دیگری به نام حافظ در شهرضا تاسیس شد که هفته ای یک روز تشکیل می شد و عده ای از شعر دوستان نیز در جلسات این  انجمن شرکت می نمایند اعضا آن عتارتند از:

1-آقای قاسم سیاره معروف به "آشفته شهرضائی "

2- مرحوم بهروز سلطانیان معروف به "ریحان"

3-آقای منوچهر نعیم معروف به "خرد"

4-آقای مسعود پاینده معروف به " مسعود" است.                           

    و اینکه نمونه ازشعر  هاشم سیاره

هر که نظاره بر گل و گلزار می کنم

                                               دور از رخ تو گریه بسیار می کنم

بلبل مکن حدیث گل نو  شکفته  را

                                             تا من حکایت از لب دلدار می کنم

هر شب پی نشانی و بوی زموی تو

                                               تا صبح  روبد  که عطار  می کنم

گرحکم شد که عاشق رویت به خون کشند

                                           من زودتر به عشق تو اقرار می کنم

ای باغبان به عکس تو در گلستان عشق 

                                               من  باغی  گل بی خار می  کنم

بس مایلم بهر که به چشمانت آشناست

                                          با اشک صحبت از دل بیمار می کنم

با درد  انتظار سر  رهگذار  تو 

                                             از ضعف حال تکیه به دیوارمی کنم

این خون که ریزد از م÷گانم عجب مدار

                                               از راه دیده در دل اظهار  می کنم

تا مدعی نگفته که سیاره بی وفاست

                                               جان را  فدای  یار  فادار  می کنم

                      فلاسه علما وحکما  شهرستان شهرضا

شهرضا از قدیم مهد پرورش دانشمندان وفضلا بوده و در آن بزرگانی به ظهور رسیده   اند که مایه فخر ومباهاتند به طوریکه این شهرستان را یونانچه اش نامیده اند و نام صاحبان دانش این منطقه در صحفات تاریخ گیتی درج است اکنون به ذکر مهمترین آنان می پردازیم :

1-مرحوم ملا مصطفی قمشه ای

2- آقا محمد رضا شیخ صهبای قمشه ای

3-آقا محمد باقر قمشه ای

4-حاج ملا مهدی امام جمعه

5-سید حسن مدرس و...

         آثار تاریخی شهرستان شهرضا 

شهرضا دارای چندین آثار تاریخی از عهد سلجوقیان آل مظفر و صفویان  است که عبارتند از :

1-مسجد جامع

2-کاروانسرای  شاهرضا

3- کاروانسرای امین آباد

4-امامزاده شهرضا

5-قتلگاه

6-بقعه شاه سید علی اکبر و...